बिहीबार ८ फाल्गुन, २०७६ (Thursday February 20, 2020)

ब्राह्मणवादको धिपधिप

मंगलवार १७ पुष, २०७५ अभय श्रेष्ठ 2201

अभय श्रेष्ठ

सुरुमै स्पष्ट पारिदिऊँ, ब्राह्मणवाद ब्राह्मण जातिलाई अपमान वा प्रहार गर्न बनेको शब्द होइन । यसलाई जातिवाद, मनुवाद, पुरोहितवाद, भाग्यवाद आदि नाम दिन सकिन्छ । ब्राह्मण धर्म यसको जरा भएकाले ‘ब्राह्मणवाद’ शब्द यसैबाट प्रचलित भएको हो । भारतीय दलित विद्वान् भीमराव अम्बेडकरका अनुसार समता, स्वतन्त्रता, बन्धुत्व भावना तथा न्यायको निषेध नै ब्राह्मणवादको देन हो । प्रसिद्ध मानवशास्त्री डोरबहादुर विष्टले ‘फ्याटालिज्म एन्ड डेभलपमेन्ट’ मा यही ब्राह्मणवादलाई विकासको बाधक मानेका छन् । ब्राह्मण समुदाय सबै ब्राह्मणवादी र अन्य समुदाय ब्राह्मणवादविरोधी भन्ने होइन । वैश्य र शुद्रलाई निचा मान्ने क्षत्रीय, नेवारमै साल्मी, च्यामे, पोडे, कसाई, गाइनेलाई अछूत व्यवहार गर्ने वज्राचार्य, प्रधान, श्रेष्ठ र जोशी, मधेसीमै डोम, मुसहर, पासवान, वादीलाई अछूत ठान्ने झा, यादव अनि दलितमै अन्य दलितलाई छुवाछूतको व्यवहार गर्ने व्यक्ति सबै ब्राह्मणवादी हुन् ।  


ब्राह्मणवादको उत्पत्ति
हिन्दु समाज चार वर्णविधानमा आधारित समाज व्यवस्था हो । भारतीय समाजशास्त्री डा. विजयकुमार त्रिशरणका अनुसार यसलाई रुसको भोल्गा किनारबाट पूर्वतिर लागेका विदेशी आर्यहरूले भारतीय उपमहाद्वीपमा आक्रणपछि स्थापित गरेका हुन् । वर्ण व्यवस्थाको उल्लेख सर्वप्रथम ऋग्वेदको पुरुषसूक्तमा भएको हो । ऋग्वेदको दसौँ मण्डलको ९० औँ सूक्तमा पुरुषसूक्तको वर्णन छ । त्यसको एक स्तुतिअनुसार आदिपुरुष प्रजापति ब्रह्माको उत्पत्ति सृष्टिपूर्व नै भइसकेको थियो । उनका सन्तान देवताहरूले उनलाई ‘दैविक बलि’ चढाए । फलस्वरूप ब्रह्माको मुखबाट ब्राह्मण, हातबाट क्षत्रीय, जाँघबाट वैश्य र खुट्टाबाट शुद्र उत्पत्ति भए । त्यसैगरी, मुखबाटै इन्द्र र अग्नि, मस्तिष्कबाट चन्द्रमा, आँखाबाट सूर्य, श्वासबाट हावा, नाभीबाट वायु अनि यही ‘दैविक बल’ बाट ‘पवित्र सिद्धान्त’ उत्पत्ति भयो ।

राज्यसत्ताले बलपूर्वक मानिसलाई दास बनाउँछ । धर्मसत्ताले मानिसलाई वंशानुगत मानसिक दास बनाउँछ । धर्मसत्ताको आलोचनालाई धर्मभीरुहरू आफैँमाथि भएको आक्रमण सम्झन्छन् । अनि धर्मभीरु समाजमा ‘ईश्वर’ विरुद्ध कसले लडाइँ गर्ने ? ब्राह्मणवादको सबभन्दा ठूलो शक्ति नै यही हो ।


भारतीय मानवशास्त्री चन्द्रभान प्रसादका अनुसार वर्ण व्यवस्थाले तीन सिद्धान्त प्रतिपादन गर्छ ।  एक, हरेक धर्मदर्शनमा सृष्टि तथा मानव उत्पत्तिको व्याख्या पाइन्छ । हिन्दु मात्र यस्तो धर्मदर्शन हो जहाँ मानव वर्गको उत्पत्तिको सिद्धान्त व्याख्या गरिएको छ । दुई, मानव शरीरमा मुख सर्वोत्तम अंग मानिने हुनाले यसबाट उत्पन्न ब्राह्मण सर्वश्रेष्ठ मानियो । अनि वर्णको तुलना मानव अंगको स्थानअनुसार गरेर वर्णको असमानता जन्मजात एवं चिरस्थायी बनाउने काम भयो । तीन, असमानताको यस सिद्धान्तलाई ईश्वरको इच्छा भनेर धार्मिक पवित्रताको जामा पहिराइयो । अम्बेडकरको मतमा हिन्दु उच्चजातीय व्यक्तिले पूर्वाग्रही भएर तल्लो वर्णको आफ्नै धर्मावलम्बीमाथि होचोअर्घेली गरेका नभई ‘ईश्वरको वाणी’ धर्मशास्त्रलाई शिरोपर गरेका हुन् । पुरुषसूक्तको मन्त्र संख्या ११ र १२ मा चार वर्णको उत्पत्ति ईश्वरले नै उत्पत्ति गरेको मात्र उल्लेख छ । यसैलाई यजुर्वेद र अथर्ववेदमा पनि उल्लेख गरियो । उत्तरवैदिक हिन्दु धर्मग्रन्थहरूले वर्णलाई चार सामाजिक वर्गको प्रतिनिधिका रूपमा व्याख्या गरे ।
ब्राह्मणवाद र वेदप्रति असहमति राखेर विद्रोह गर्ने पहिलो व्यक्ति बुद्ध थिए । उनले आफ्नो संघमा उपाली, सुनीत, स्वास्तीलगायत शूद्रलाई विशेष प्राथमिकता दिएर वर्ण व्यवस्थालाई नामेट पारिदिए । त्यसकै प्रतिरक्षाका रूपमा ब्राह्मण राजा पुष्यमित्रको कालमा मनुद्वारा ईपू १५० मा रचित ‘मनुस्मृति’ आयो । यसमा चार वर्णको विस्तारित व्याख्या र विशेष वर्णन गरियो । यसलाई हिन्दु समाजको दण्ड विधानका रूपमा व्याख्या गरी पहिलोपल्ट संस्थागत गर्ने काम भयो । त्यसैले कतिपयले ब्राह्मणवादलाई मनुवाद पनि भनेका छन् । अम्बेडकर वाङ्मय खण्ड ६ अनुसार ‘मनुस्मृति हिन्दुहरूको दैवी आचारसंहिता तथा दैवी शासनको लिखित संविधान हो । यसमा हिन्दुहरूको धार्मिक, शास्त्रोक्त तथा सामाजिक जीवनलाई नियन्त्रित गर्ने नियमहरूको सूक्ष्म वर्णन छ ।’ यसमै पहिलोपल्ट शूद्रमाथि सामाजिक, शैक्षिक, आर्थिक, धार्मिक तथा राजनीतिक निषेधको व्यवस्था गरियो । अर्कातिर ब्राह्मणलाई हरेक प्रकारले विशेषाधिकार दिई सर्वोच्च पदमा स्थापित गरियो । ब्राह्मणको काम धर्मग्रन्थ पाठ गरी पुरोहित्याइँ गर्नु, क्षत्रीयको काम लडाइँ, वैश्यको काम व्यापार र शूद्रको काम यी तीन समुदायको सेवा गर्नु तोकियो । ब्राह्मण जति मुर्ख भए पनि देवता, भूदेव, क्षत्रीय जति अशक्त भए पनि लडाकु, नेवार (वैश्य) जति अल्छी र बेकार भए पनि वैश्य अनि शूद्र जति विद्वान् र योग्य भए पनि निन्दनीय हुने भयो ।
यसलाई एक कदम अघि बढेर नवौँ शताब्दीको पूर्वाद्र्धमा शंकराचार्यले हिन्दु धर्मको आधारशिला खडा गरे । उनको यो कदम त्यतिखेर ज्ञानमार्गका रूपमा प्रख्यात र व्यापक भएको बुद्ध दर्शनको प्रतिरक्षामा आएको थियो । त्यस क्रममा उनले भेटेसम्मका बौद्ध दर्शन र साहित्यलाई खरानी बनाइदिए । ‘ब्रह्मसूत्र’ मा शंकराचार्यको तीन मूल मन्त्रको चर्चा छ जुन हिन्दु धर्म पुनरुत्थानको आधारशिला बन्यो । एक, ब्रह्म सत्य जगत् मिथ्या अर्थात् ब्रह्म सत्य हो र जगत मिथ्या । दुई, सर्व खलु इदम ब्रह्मम् अर्थात् अस्तित्वमा रहेका संसारका सारा चिजमा ब्रह्म छन् । तीन, अहम् ब्रह्मास्मि अर्थात् म नै ब्रह्म हुँ । चन्द्रभान प्रसादका अनुसार शंकराचार्यको कार्य हिन्दु धर्मदर्शनको पुनस्र्थापनामा सीमित थिएन । उनी वर्ण व्यवस्थामा आधारित हिन्दु समाज व्यवस्था नै पुनस्र्थापना गर्न चाहन्थे । इतिहासको अग्रगामी कदमसँगै समाज व्यवस्था विलुप्त भयो भने बिस्तारै व्यवस्थाको दर्शन पनि विलुप्त हुने उनको ठम्याइ थियो ।

 

ब्राह्मणवादको असर
हिन्दु धर्ममा सृष्टि तथा मानव उत्पत्तिको ब्राह्मणवादी सिद्धान्तलाई विज्ञानले सर्वथा झुटो साबित गरिसकेको छ । तर, यही सिद्धान्त हिन्दु जगतमा सामाजिक विधान बनेको छ । संसारका हरेक सभ्यतामा मानव निर्मित असमानताविरुद्ध मानिसहरूले नै लडाइँ गरेका छन् । धर्मसत्ता राज्यसत्ताभन्दा धेरै शक्तिशाली हुन्छ । राज्यसत्ताले बलपूर्वक मानिसलाई दास बनाउँछ । धर्मसत्ताले मानिसलाई वंशानुगत मानसिक दास बनाउँछ । धर्मसत्ताको आलोचनालाई धर्मभीरुहरू आफैँमाथि भएको आक्रमण सम्झन्छन् । अनि धर्मभीरु समाजमा ‘ईश्वर’ विरुद्ध कसले लडाइँ गर्ने ? ब्राह्मणवादको सबभन्दा ठूलो शक्ति नै यही हो । असमानताको सिद्धान्तबाट पीडित वर्गको दिमागमा यसलाई ‘ईश्वरको इच्छा’ भन्ने भान पारिएको छ । हरेक सभ्यतामा ईश्वरसामु मान्छेले शिर झुकाउँछ, जोरी खोज्दैन । वर्ण व्यवस्थाको असमानताविरुद्ध लड्नुको अर्थ हुन्छ ईश्वरविरुद्ध लड्नु । त्यसैले त दलित समुदाय स्वयं आफ्नै मानमर्दन गर्ने वेद, महाभारत, रामायण लगायत कथालाई दैविक वाणी मानेर शिरोपर गर्छ । सप्ताह, एकाह, नवाह, सत्यनारायणको पूजामा सरिक हुन्छ । आफ्नो अपमानित जीवनलाई भाग्यको फल र ईश्वरको इच्छा ठान्छ । यसरी ब्राह्मणवादी समाज व्यवस्था संस्कृति र धर्मको अंग बन्न पुग्यो ।


ब्राह्मणवादका कारण व्यक्तिको हैसियत र मान प्रतिष्ठाको कारण उसको गुण तथा कर्मअनुसार होइन, जन्म र जातिअनुसार हुने भयो । आज पनि उच्चशिक्षित दलित वर्गले बौद्धिक कुरा गरे उच्च जातिले खिसीटिउरी गर्ने प्रवृत्तिमा यही ब्राह्मणवाद झल्किन्छ । असर कस्तोसम्म छ भने वर्ण व्यवस्था नमान्ने जनजातिहरू समेत दलितमाथि छुवाछूतको होचोअर्घेली व्यवहार गर्छन् । केही वर्षअघि तनहुँको घाँसीकुवामा पधेँरामा गाग्रो छोएको निहुँमा अजित श्रेष्ठ र उनका परिवारले माया विश्वकर्मालाई गरेको कुटपिट अनि घान्द्रुकमा गुरुङ समुदायले दलित शिक्षकलाई महिलाको पेटीकोट लगाइदिएर गरेको अपमान ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन् ।
हिन्दु धर्मसत्ता कति बलियो छ भने आज पनि वर्ण व्यवस्थामा आधारित समाजको सारा चरित्र बुझेको मान्छे स्वयं धर्मसत्ताको एक अंग बन्न पुग्छ । त्यसैले त ‘देवासुर संग्राम’ लेखेर हलचल मच्चाउने मोदनाथ प्रश्रित स्वयं यज्ञ गराउँछन् । कमरेड बाबुराम भट्टराई बाबुआमाको इच्छा पु¥याउन बारम्बार मनकामना र विभिन्न धार्मिक स्थल धाउँछन् । कमरेड प्रचण्ड भैँसीपूजामा संलग्न हुन्छन् । कमरेड झलनाथ खनाल प्रधानमन्त्रीको सिंहासन चिरस्थायी बनाउन पूजाआजामा संलग्न हुन्छन् । कम्युनिस्ट मन्त्रीहरू नै बोकाको बलि चढाई रगतमा टेक्दै मन्त्री निवास प्रवेश गर्छन् ।

 

निभ्न लागेको दियो
सबैलाई थाहा छ, आदिवासी जनजाति र मधेसीले पहिचानयुक्त संघीयता मागेको जातीय राज्यको अभ्यास गर्नलाई थिएन । तिनको भाषिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक अधिकार अनि दलितको आत्मसम्मान र बाँच्ने अधिकार थिचिएको छ । महिलाको पारिवारिक र सामाजिक मात्र होइन, राजनीतिक अधिकार पनि कुण्ठित छ । पछाडि परेका र थिचिएका वर्गलाई प्राथमिकता दिएर अगाडि आउन सघाउनु आधुनिक लोकतन्त्रको विशेषता हो । तर, यहाँ लोकतन्त्रको सबैभन्दा चर्को नारा दिनेहरू नै लोकतन्त्रको यो सामान्य सिद्धान्त लागू गर्नुलाई जीवन–मरण ठान्छन् । शब्दमा जे भने पनि यो मनको भित्री तहबाट ब्राह्मणवाद त्याग्न नसक्नुको परिणाम हो ।
निभ्न लागेको दियोजस्तै ब्राह्मणवाद झनै प्रचण्ड र उग्र भएको छ । सत्तासीनहरूले पहिचानयुक्त राज्यको अवशेष मेटाउन जेजति बदमासी गरे, त्यही यसको ज्वलन्त प्रमाण हो । तर, गणतन्त्र, धर्मनिरपेक्षता र छुवाछूत मुक्ति अनि दलित, आदिवासी जनजाति, मधेसी, महिला, उत्पीडित वर्गको जागरणले ब्राह्मणवादको राजनीतिक अन्त्येष्टिको निम्तो दिइसकेका छन् । निरन्तर जागरण अभियान र अथक लडाइँले नै त्यसलाई सम्भव तुल्याउनेछ ।

 




यसमा तपाइको मत


सम्बन्धित शीर्षकहरु