रमेश कुमार बोहोरा
कार्तिक २१, काठमाडौं । मानव सभ्यताको विकाससँगै प्रकृति, जीवन, श्रम, सम्बन्ध र समृद्धिसँग जोडिएका विश्वास, मूल्य र परम्पराले संस्कृतिको स्वरूप ग्रहण गर्दै आएका छन्। यस्ता सांस्कृतिक अभ्यासले समाजको इतिहास, सामूहिक चेतना र जीवनदर्शनलाई एउटा पुस्ताबाट अर्को पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्छन्। नेपाली समाजमा विशेष महत्त्वका साथ मनाइने तिहार पनि धार्मिक आस्था, पारिवारिक आत्मीयता, सामाजिक सद्भाव, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र आर्थिक गतिविधिसँग जोडिएको बहुआयामिक पर्व हो।
दीपावली, यमपञ्चक तथा उज्यालोको पर्वका रूपमा परिचित तिहारको महत्त्व पूजा, आराधना र मनोरञ्जनमा मात्र सीमित छैन। यसले मानव जीवन, जीवजन्तु, श्रम, उत्पादन र समृद्धिबीचको अन्तरसम्बन्धलाई समेत उजागर गर्छ। त्यसैले तिहारलाई केवल धार्मिक उत्सवका रूपमा नभई नेपाली समाजको सांस्कृतिक पहिचान र आर्थिक जीवनसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण अवसरका रूपमा विश्लेषण गर्न आवश्यक छ।
तिहार कहिलेदेखि मनाउन थालियो भन्ने प्रश्नको ठ्याक्कै ऐतिहासिक उत्तर उपलब्ध छैन। यसको सुरुवात भएको निश्चित वर्ष वा घटनालाई प्रमाणित गर्ने पर्याप्त ऐतिहासिक अभिलेख भेटिँदैनन्। तथापि, तिहारका विभिन्न अनुष्ठान प्राचीन हिन्दू धार्मिक परम्परा, पौराणिक आख्यान, प्रकृतिपूजक संस्कार र कृषि जीवनसँग सम्बन्धित रहेको देखिन्छ।
यमराज र उनकी बहिनी यमुनाको कथालाई भाइटीकाको प्रचलित आधार मानिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार यमुनाले यमराजलाई घरमा आमन्त्रण गरी पूजा तथा सत्कार गरेकी थिइन्। त्यसैको स्मरणमा दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीच भाइटीका लगाउने परम्परा विकसित भएको विश्वास गरिन्छ। यद्यपि यो पौराणिक आख्यान हो, प्रमाणित ऐतिहासिक तथ्य होइन। तिहारको सांस्कृतिक विकासलाई बुझ्दा धार्मिक मान्यतासँगै तत्कालीन समाजको कृषि प्रणाली, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध र सामूहिक जीवनपद्धतिलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ।
तिहारको विशिष्टता जीवनका विविध पक्षलाई सम्मान गर्ने यसको परम्परामा निहित छ। काग, कुकुर, गाई, गोरु तथा मानवीय सम्बन्धलाई केन्द्रमा राखेर मनाइने यमपञ्चकले मानिस प्रकृतिबाट अलग नभई सम्पूर्ण जीवजगत्को अभिन्न हिस्सा हो भन्ने सन्देश दिन्छ। कागलाई सन्देशवाहक, कुकुरलाई रक्षक तथा निष्ठाको प्रतीक, गाईलाई पोषण र समृद्धिको आधार तथा गोरुलाई कृषि श्रमको सहयात्रीका रूपमा सम्मान गर्ने परम्पराले मानव जीवनमा जीवजन्तुको योगदानलाई स्वीकार गरेको छ।
नेवार समुदायको म्हः पूजा र भाइटीकाले व्यक्तिगत अस्तित्व, आत्मसम्मान तथा पारिवारिक सम्बन्धको महत्त्वलाई उजागर गर्छन्। यसरी तिहार धार्मिक विविधतासँगै सामाजिक सहअस्तित्व, पारस्परिक सम्मान र सांस्कृतिक समावेशिताको उदाहरण पनि हो।
लक्ष्मीपूजा तिहारको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आकर्षणमध्ये एक हो। धन, वैभव र समृद्धिकी प्रतीक लक्ष्मीको आराधना गर्दै घर, पसल तथा व्यावसायिक प्रतिष्ठान सफा गर्ने, दीप प्रज्वलन गर्ने र उज्यालोले सजाउने परम्परा नेपाली समाजमा गहिरोसँग स्थापित छ। तर यहाँ एउटा आधारभूत आर्थिक प्रश्न उठ्छ– समृद्धि पूजा, आराधना र भाग्यको प्रतीक्षाबाट मात्र सम्भव हुन्छ कि उत्पादन, परिश्रम र उद्यमशीलताबाट?
धार्मिक आस्थाले आशा र सकारात्मक ऊर्जा प्रदान गर्न सक्छ। तर आर्थिक समृद्धिको वास्तविक आधार उत्पादन वृद्धि, रोजगारी सिर्जना, पुँजी निर्माण, प्रविधिको प्रयोग, सीप विकास, वित्तीय अनुशासन र सुशासन नै हुन्। लक्ष्मीको आराधनासँगै श्रमको सम्मान र धनको सदुपयोग गर्ने चेतना विकास गर्न सके मात्र यसको आर्थिक सन्देश सार्थक हुन सक्छ।
धार्मिक आस्थाले आशा र सकारात्मक ऊर्जा प्रदान गर्न सक्छ। तर आर्थिक समृद्धिको वास्तविक आधार उत्पादन वृद्धि, रोजगारी सिर्जना, पुँजी निर्माण, प्रविधिको प्रयोग, सीप विकास, वित्तीय अनुशासन र सुशासन नै हुन्। लक्ष्मीको आराधनासँगै श्रमको सम्मान र धनको सदुपयोग गर्ने चेतना विकास गर्न सके मात्र यसको आर्थिक सन्देश सार्थक हुन सक्छ।
दशैँ र तिहारजस्ता ठूला पर्वले नेपाली अर्थतन्त्रमा मौसमी माग र कारोबार वृद्धि गराउँछन्। खाद्यान्न, लत्ताकपडा, फलफूल, फूलमाला, मिठाई, उपहार, विद्युतीय सामग्री तथा सजावटका वस्तुको खरिदबिक्री बढ्छ। यातायात, होटल, रेस्टुरेन्ट, पर्यटन, कृषि, बैंकिङ तथा खुद्रा व्यापारमा आर्थिक गतिविधि विस्तार हुन्छ।
रोजगारी, अध्ययन र व्यवसायका कारण टाढिएका मानिस चाडपर्वमा घर फर्कँदा गाउँ तथा सहरबीच आर्थिक गतिविधि चलायमान हुन्छ। यसले बजारमा नगद प्रवाह बढाउनुका साथै मौसमी रोजगारी र साना व्यवसायको आम्दानीमा समेत योगदान पुर्‍याउँछ। त्यसैले चाडपर्वलाई उपभोगको अवसरमा मात्र सीमित नगरी आन्तरिक उत्पादन र बजार विस्तारको सम्भावनासँग जोड्नुपर्छ।
तिहारमा फूलमालाको कारोबार यस सम्भावनाको प्रत्यक्ष उदाहरण हो। फ्लोरिकल्चर एसोसिएसन नेपालले सन् २०२६ को तिहारलाई लक्षित गर्दै सार्वजनिक गरेको अनुमानअनुसार देशभर करिब ५१ लाख ८० हजार फूलमाला खपत हुने र फूलमालाबाट मात्रै करिब ४८ करोड रुपैयाँ बराबरको कारोबार हुने अपेक्षा गरिएको छ। सजावटका लागि प्रयोग हुने खुला फूल तथा गमलाका बिरुवासमेत जोड्दा पुष्प व्यवसायको अनुमानित कारोबार ६४ करोड ५० लाख रुपैयाँ पुग्ने आकलन गरिएको छ।
यी तथ्यले फूलखेती केवल सौन्दर्यसँग सम्बन्धित व्यवसाय नभई किसानको आम्दानी, रोजगारी र स्थानीय उद्यमशीलतासँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण आर्थिक क्षेत्र हो भन्ने देखाउँछन्। यस्तै सम्भावना माटाका दियो, हस्तकला, स्थानीय मिठाई, नेपाली कपडा तथा अन्य घरेलु उत्पादनमा पनि छ। चाडपर्वको मागलाई स्वदेशी उत्पादनसँग जोड्न सके स्थानीय अर्थतन्त्रमा पैसाको चक्र बलियो बनाउन सकिन्छ।
तर बजारमा कारोबार बढ्दैमा त्यसको सम्पूर्ण लाभ राष्ट्रिय अर्थतन्त्रले प्राप्त गर्छ भन्ने हुँदैन। तिहारमा प्रयोग हुने सजावटका बत्ती, विद्युतीय सामग्री, लत्ताकपडा, सुक्खा फलफूल, उपहार र अन्य उपभोग्य वस्तुको ठूलो हिस्सा आयातमा निर्भर रहन सक्छ।
सन् २०२५ मा प्रकाशित अर्थ सवाल साप्ताहिकको समाचारमा उद्धृत विवरणअनुसार तिहारका बेला सुक्खा फलफूलको व्यापार करिब दुई अर्ब ५० करोड रुपैयाँ पुग्ने अनुमान गरिएको थियो। भन्सार विभागको तथ्याङ्क उद्धृत गर्दै सोही समाचारमा त्यस वर्षको मध्य जुलाईदेखि मध्य सेप्टेम्बरसम्म दुई अर्ब ४५ करोड रुपैयाँ बराबरका सुक्खा फलफूल आयात भएको उल्लेख छ।
यी तथ्यले चाडपर्वको उपभोगसँगै आयातमा हुने खर्चको आकारसमेत विचार गर्नुपर्ने देखाउँछन्। आयात आफैँमा अस्वाभाविक होइन। तर देशभित्रै उत्पादन गर्न सकिने वस्तुसमेत उत्पादन क्षमता, प्रविधि, गुणस्तर र बजार व्यवस्थापनको कमजोरीका कारण आयात गर्नुपर्ने अवस्था रहनु चिन्ताको विषय हो।
नेपालको अर्थतन्त्रमा विप्रेषणले चाडपर्वको उपभोगलाई धान्न महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। वैदेशिक रोजगारीमा रहेका नेपालीले पठाएको रकमबाट परिवारको शिक्षा, स्वास्थ्य, आवास तथा दैनिक उपभोगका आवश्यकतासँगै चाडपर्वका खर्चसमेत व्यवस्थापन हुन्छन्।
विप्रेषणले विदेशी मुद्रा सञ्चिति र घरपरिवारको क्रयशक्तिमा सकारात्मक योगदान पुर्‍याए पनि त्यसको ठूलो हिस्सा उपभोगमै सीमित हुँदा दीर्घकालीन उत्पादन क्षमता विस्तार हुन सकेको छैन। वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त आम्दानीको केही हिस्सा कृषि, पर्यटन, प्रविधि, सीप विकास र साना उद्यममा लगानी गर्ने वातावरण निर्माण गर्न सके चाडपर्वको बढ्दो मागलाई स्वदेशी उत्पादन र रोजगारी सिर्जनासँग जोड्न सकिन्छ।
यसका लागि सरकारको नीतिगत भूमिका निर्णायक हुन्छ। किसानलाई गुणस्तरीय बीउबिजन, सिँचाइ, प्रविधि, भण्डारण र बजारको सुनिश्चितता आवश्यक छ। घरेलु तथा साना उद्योगलाई सहुलियतपूर्ण ऋण, उत्पादन लागत घटाउने सुविधा, गुणस्तर प्रमाणीकरण, प्याकेजिङ तथा बजार विस्तारमा सहयोग पुर्‍याउनुपर्छ।
तर उपभोक्ताले आम्दानीअनुसार खर्चको योजना बनाउनु र अनावश्यक ऋणबाट जोगिनु आवश्यक छ। व्यवसायीले वास्तविक बिलबिजक जारी गर्नुका साथै उचित मूल्यमा गुणस्तरीय वस्तु उपलब्ध गराउनुपर्छ। सरकारले कृत्रिम मूल्यवृद्धि, कालोबजारी, नक्कली वस्तु र उपभोक्ता ठगी नियन्त्रण गर्न प्रभावकारी अनुगमन गर्नुपर्छ। चाडपर्वको नाममा उपभोक्ताको आर्थिक शोषण हुन नदिनु राज्यको दायित्व हो।
तिहारको सामाजिक महत्त्व पनि उत्तिकै गहिरो छ। भाइटीकाले दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेम, विश्वास र आत्मीयतालाई सुदृढ बनाउँछ। तर यसको सन्देशलाई पारम्परिक धार्मिक विधिमा मात्र सीमित गर्नु हुँदैन। दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायुको कामना गरेझैँ दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीको सम्मान, सुरक्षा, स्वतन्त्रता र समान अवसर सुनिश्चित गर्न जिम्मेवार हुनुपर्छ। समानता र पारस्परिक सम्मानबिनाको पारिवारिक सम्बन्ध पूर्ण हुन सक्दैन।
त्यसैगरी देउसीभैलो नेपाली लोकसंस्कृतिको जीवन्त अभिव्यक्ति हो। गीत, सङ्गीत र सामूहिक सहभागिताले स्थानीय भाषा, मौलिक कला तथा सामुदायिक एकतालाई निरन्तरता दिन्छन्। यसबाट सङ्कलित रकमलाई शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक सेवा र सामुदायिक विकासमा उपयोग गर्न सके यसको सामाजिक योगदान अझ प्रभावकारी बन्न सक्छ।
आधुनिक जीवनशैली र उपभोग संस्कृतिले तिहार मनाउने शैलीमा परिवर्तन ल्याएको छ। अनलाइन किनमेल, विद्युतीय सजावट र सामाजिक सञ्जालमार्फत शुभकामना आदानप्रदान गर्ने चलन बढेको छ। प्रविधिले टाढिएका परिवारलाई नजिक ल्याए पनि महँगा उपहार, भव्य सजावट र देखासिकीको प्रतिस्पर्धाले पर्वको मौलिकता कमजोर बनाउने जोखिम छ।
क्षमताभन्दा बढी खर्च गर्ने, ऋण लिएर तडकभडक प्रदर्शन गर्ने र अनावश्यक उपभोग बढाउने प्रवृत्तिले परिवारको वित्तीय अवस्था कमजोर बनाउन सक्छ। त्यसैले आफ्नो आम्दानीअनुसार खर्च गर्ने, स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने र उपहारको मूल्यभन्दा सम्बन्धको महत्त्व बुझ्ने आर्थिक चेतना आवश्यक छ।
वातावरणीय दृष्टिले पनि तिहारलाई जिम्मेवार बनाउनु जरुरी छ। पटाका तथा विस्फोटक सामग्रीको प्रयोगले वायु र ध्वनि प्रदूषण बढाउनुका साथै बालबालिका, वृद्धवृद्धा, बिरामी तथा जनावरलाई असर पुर्‍याउँछ। प्लास्टिकका माला र एकपटक प्रयोग गरेर फालिने सामग्रीले फोहोरको समस्या निम्त्याउँछन्।
स्थानीय फूल, पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने सजावटका सामग्री, सुरक्षित दीप र ऊर्जा बचत गर्ने बत्तीको प्रयोगले पर्वलाई वातावरणमैत्री बनाउन सकिन्छ। उज्यालोको पर्व मनाउँदा अरूको स्वास्थ्य, सुरक्षा र वातावरणमा अँध्यारो थपिनु हुँदैन।
तिहारको आर्थिक प्रभावलाई सही रूपमा मूल्याङ्कन गर्न तथ्याङ्क सङ्कलन र अनुसन्धानको आवश्यकता पनि उत्तिकै छ। पर्वका कारण हुने कुल कारोबार, स्वदेशी उत्पादनको हिस्सा, आयातको परिमाण, रोजगारी सिर्जना र राजस्व योगदानबारे क्षेत्रगत तथा एकीकृत अध्ययन आवश्यक छ।
विभिन्न व्यावसायिक संस्थाले सार्वजनिक गर्ने अनुमानले बजारको गतिविधि बुझ्न सहयोग गरे पनि तिनलाई समग्र राष्ट्रिय आर्थिक योगदानको निश्चित तथ्याङ्क मान्न मिल्दैन। सरकारले प्रमाणमा आधारित नीति निर्माणका लागि पर्वकालीन उपभोग, उत्पादन, आयात र रोजगारीसम्बन्धी व्यवस्थित तथ्याङ्क तयार गर्नुपर्छ।
तिहारको वास्तविक उज्यालो घर, आँगन र सडकमा बालिएका दीपमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। त्यो उज्यालो किसानको खेतमा उत्पादन बढ्दा, श्रमिकले सम्मानजनक रोजगारी पाउँदा, उद्यमीले व्यवसाय विस्तार गर्दा, परिवार आर्थिक रूपमा सुरक्षित हुँदा र समाजमा समानता तथा सद्भाव कायम हुँदा देखिनुपर्छ।
लक्ष्मीपूजाको सार धनको कामना मात्र होइन, धनको सदुपयोग र उत्पादनशील लगानीको चेतना पनि हो। भाइटीकाको सार पारिवारिक आत्मीयतासँगै समानता र जिम्मेवारीमा छ भने देउसीभैलोको सार सामूहिकता र सांस्कृतिक निरन्तरतामा निहित छ।
नेपालले तिहारको सांस्कृतिक वैभवलाई आर्थिक सम्भावनासँग जोड्न सक्यो भने यो पर्व स्वदेशी उत्पादन, कृषि व्यवसाय, घरेलु उद्योग, स्थानीय रोजगारी र आन्तरिक पर्यटन प्रवर्द्धनको प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छ। त्यसका लागि नागरिकको विवेकपूर्ण उपभोग, व्यवसायीको जिम्मेवार व्यापार, किसानको उत्पादन विस्तार, वित्तीय संस्थाको उद्यमशीलताप्रतिको सहयोग र सरकारको प्रभावकारी नीतिगत हस्तक्षेप आवश्यक छ।
समृद्धि कुनै एउटा पर्वमा गरिने कामनाले मात्र प्राप्त हुँदैन। यो निरन्तर श्रम, उत्पादन, लगानी, अवसरको न्यायोचित वितरण, आर्थिक अनुशासन र सुशासनको परिणाम हो। त्यसैले तिहारको उज्यालो केही दिनका लागि घर सजाउने माध्यममा मात्र सीमित नरही वर्षभरि उत्पादन, रोजगारी, सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रिय समृद्धिको आधार निर्माण गर्ने प्रेरणा बन्न सक्नुपर्छ। यही नै तिहारको सांस्कृतिक सन्देश र आर्थिक अर्थको वास्तविक सार हो।