कार्तिक २४, काठमाडौं । नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो चाड तिहार अर्थात् यमपञ्चकको चौथो दिन आज बिहान गोवर्धन पूजा र बेलुका म्हःपूजा मनाइँदै छ। हिन्दु धर्मावलम्बीहरूले आज गोवर्धन पर्वत, गाेरू तथा कृषि कार्यमा प्रयोग हुने औजार र साधनको पूजा गरी गोवर्धन पूजा मनाउँदैछन् भने नेवार समुदायले साँझ म्हःपूजा अर्थात् आफ्नै शरीरको पूजा गरेर यो पर्व मनाउने गरिन् छ ।
धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक महत्त्व बोकेको तिहारको चौथो दिनलाई विशेष उत्साह र उमङ्गका साथ मनाउने परम्परा छ। यस दिन प्रकृति, पशुपन्छी, कृषि, श्रम र मानव जीवनबीचको सम्बन्धलाई सम्मान गर्ने धार्मिक मान्यता रहिआएको छ।
गोवर्धन पूजा भगवान् श्रीकृष्णसँग सम्बन्धित धार्मिक कथामा आधारित पर्व हो। धार्मिक मान्यताअनुसार द्वापर युगमा भगवान् श्रीकृष्णले गोकुलवासीलाई इन्द्रको पूजा नगरी प्रकृति र गोवर्धन पर्वतको पूजा गर्न प्रेरित गरेका थिए। त्यसपछि क्रोधित भएका इन्द्रले गोकुलमा भीषण वर्षा गराउँदा श्रीकृष्णले गोवर्धन पर्वतलाई आफ्नो कान्छी औँलामा उठाएर गोकुलवासी तथा गाईवस्तुलाई वर्षाबाट बचाएको धार्मिक विश्वास छ।
सोही घटनाको सम्झनामा प्रत्येक वर्ष कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिन गोवर्धन पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ। यस दिन गाईको गोबरबाट गोवर्धन पर्वतको प्रतीक बनाई पूजा गर्ने चलन छ। कतिपय स्थानमा गाईवस्तु तथा कृषि कार्यमा प्रयोग हुने हलो, कोदालो, गोरुगाडा लगायतका साधनको समेत पूजा गरिन्छ।
गोवर्धन पूजाले प्रकृतिको संरक्षण, पशुपालन, कृषि कर्म र मानव जीवनमा पशुधनको महत्त्वलाई उजागर गर्ने धार्मिक तथा सांस्कृतिक सन्देशसमेत दिएको छ। विशेषगरी कृषिमा आधारित नेपाली समाजमा गाईवस्तुलाई आर्थिक तथा सामाजिक जीवनको महत्त्वपूर्ण आधारका रूपमा लिने गरिन्छ।
तिहारको चौथो दिन साँझ नेवार समुदायले म्हःपूजा मनाउने परम्परा छ। नेपाल संवत्अनुसार नयाँ वर्षको अवसरमा मनाइने म्हःपूजा नेवार समुदायको मौलिक तथा महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हो। म्हःको अर्थ शरीर भएकाले म्हःपूजा भन्नाले आफ्नै शरीरको पूजा गर्नु भन्ने बुझिन्छ।
यस दिन परिवारका सदस्यहरू एकै ठाउँमा भेला भई मण्डप बनाई त्यसमा विभिन्न सामग्री सजाएर प्रत्येक व्यक्तिको पूजा गर्ने चलन छ। मण्डपमा फूल, अक्षता, धूप, बत्ती, फलफूल तथा विभिन्न खाद्य सामग्री राखिन्छ। परिवारका ज्येष्ठ सदस्यले क्रमशः सबैलाई पूजा गरी सगुन प्रदान गर्ने परम्परा रहेको छ।
म्हःपूजाले मानिसले आफ्नो शरीर, स्वास्थ्य, आत्मसम्मान र जीवनको महत्त्व बुझ्नुपर्ने सन्देश दिन्छ। आफू स्वस्थ, सुखी र दीर्घायु रहन सकियोस् भन्ने कामनासहित गरिने यस पूजाले आत्मशुद्धि, सकारात्मक सोच र पारिवारिक एकताको भावनालाई समेत बलियो बनाउने विश्वास गरिन्छ।
नेपाल संवत्को नयाँ वर्षसँगै मनाइने म्हःपूजाले नेवार समुदायको मौलिक पहिचान, संस्कृति, परम्परा र सभ्यतालाई पुस्तान्तरण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ।
तिहारका पाँच दिनमध्ये प्रत्येक दिनको आफ्नै धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक महत्त्व रहेको छ। काग, कुकुर, गाई, गोरु तथा गोवर्धन पूजामार्फत प्रकृति र जीवजन्तुप्रतिको सम्मान प्रकट गरिन्छ भने म्हःपूजाले मानव जीवन र शरीरको महत्त्वलाई आत्मसात् गर्ने अवसर प्रदान गर्छ।
आधुनिक जीवनशैली र बदलिँदो सामाजिक परिवेशका बीच पनि नेपाली समाजले यस्ता चाडपर्वलाई निरन्तरता दिँदै आएको छ। परिवारका सदस्य, आफन्त तथा समुदायबीच भेटघाट, सद्भाव र आपसी सम्बन्ध प्रगाढ बनाउने माध्यमका रूपमा समेत तिहारलाई लिने गरिन्छ।
यसरी यमपञ्चकको चौथो दिन बिहान गोवर्धन पूजा र साँझ म्हःपूजा मनाउँदै नेपाली समाजले धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक विविधता, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र मौलिक परम्परालाई निरन्तरता दिँदै आएको छ।